سلسله مباحث کوثر | بخش اول
بسم الله الرحمن الرحیم
بخش اول
در این مجموعه، به بررسی مَعَارِف كَوْثَرَ القُرآن، حضرت فَاطِمَةُ الزَّهْرَاء عَلَيْهَا السَّلَام خواهیم پرداخت.
تنها لفظی که به‌صورت صریح قرآنی به‌عنوان نام حضرت صدیقه فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها به کار رفته، «کوثر» است؛ زیرا نه اسم «زهراء» سلام‌الله‌علیها و نه اسم «فاطمه» سلام‌الله‌علیها در قرآن به‌صورت مستقیم ذکر نشده است.
به‌صورت غیرمستقیم، اسامی حضرت در قرآن آمده است؛ اما به‌صورت مستقیم، «کوثر» بیان شده است؛ چراکه کوثر، جامع جمیع اسامی است.
اما «کوثر» به چه معناست؟
تفسیر سوره کوثر مطالب بسیاری را در بر می‌گیرد. در ابتدا، به معانی کوثر در تفاسیر اشاره می‌کنیم.
در تفسیر علی بن ابراهیم قمی، کوثر نهری در بهشت دانسته شده که خداوند آن را به پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله به‌جای فرزندش ابراهیم که از دنیا رفت، عطا کرد.
در كَنْزُ الدَّقَائِق و تَفْسِيرُ الصَّافِي، الْكَوْثَر به خیر فراوان تفسیر شده است که مصادیقی همچون علم و عمل، نبوت و کتاب، شرف دو سرا و ذریه طیبه را در بر می‌گیرد.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، بیست‌وشش معنا برای «کوثر» نقل می‌کنند؛ از جمله خیر کثیر، نهری در بهشت، حوض پیامبر، قرآن، نبوت، علم، حکمت و غیره. ایشان در جای دیگری نیز «کوثر» را به فرزندان حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها و ذریه ایشان تفسیر کرده‌اند.
در تَفْسِيرُ مَجْمَعِ الْبَيَان، الْكَوْثَر بر وزن صرفیِ فَوْعَل دانسته شده و از ریشه‌ای به معنای کثرت گرفته شده است؛ بنابراین وَالْكَوْثَرُ، اَلْخَيْرُ الْكَثِيرُ، یعنی الْكَوْثَر همان «خیر فراوان» است.
اما در میان این معانی متعدد، آیا می‌توان معنایی یافت که همهٔ آن‌ها را دربرگیرد؟
در اصول فقه، اصلی وجود دارد که از آن با عنوان «عموم و خصوص» یاد می‌شود.
هنگامی که میان دو مفهوم رابطهٔ عموم و خصوص برقرار باشد، یکی «عام» و دیگری «خاص» است و مفهوم عام می‌تواند همهٔ مصادیق خاص را دربرگیرد.
در میان تعابیری که برای تبیین معنای کوثر ذکر شده‌اند، یک معنا وجود دارد که می‌تواند معنای عام باشد و همهٔ معانی دیگر را دربرگیرد:
«خیر فراوان»
همان معنایی که در این تفاسیر نیز به آن اشاره شده است؛ یعنی خیر به معنای مطلق.
در ادبیات عرب نیز «الـ» در «الکوثر» دلالت بر جامعیت دارد.
آیه شریفه نمی‌فرماید:
بلکه می‌فرماید:
«الکوثر» یعنی «خیر فراوان»؛ خیری مطلق که همهٔ اقسام خیر را دربرمی‌گیرد.
بنابراین، در نخستین مرحله از شناخت معنای «کوثر»، به دو واژه می‌رسیم:
«خیر» و «کثیر»
اکنون باید بررسی کنیم که وقتی «خیر» درباره حضرت صدیقه فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها به کار می‌رود، چه معنایی دارد.
یکی از معانی کوثر، «حوض کوثر» است؛ آب جاری ولایت و آب شیرین و گوارایی که در عالم اَلَست و عالم ذَر در وجود ما دمیده شده است؛ یعنی آب و روح.
یکی دیگر از معانی کوثر، «مشکات فاطمی» است؛ مشکاتی که انوار آسمان‌ها و زمین از آن ساطع شده است.
معنای دیگری از کوثر در عنوان «ام الائمه و الابرار» نهفته است؛ یعنی مادر ائمه.
خود واژه «ام» نیز معانی گوناگونی دارد؛ از جمله «ام الکتاب» که معنای آن را در قرآن می‌یابیم.
معنای دیگری از «ام» نیز با مفهوم کوثر به‌عنوان «نهر» ارتباط دارد؛ زیرا یک معنا «حوض» و معنای دیگر «نهر» است؛ نهری که به ولایت اشاره می‌کند، یعنی سرچشمه‌ای که ولایت از آن جاری و منتشر می‌شود.
در ادامه این مجموعه، هر یک از این معانی را به‌صورت جداگانه بررسی خواهیم کرد و سپس به معانی «ام» خواهیم پرداخت.
- ۱. سوره مبارکه کوثر، آیه ۱: «إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ»
- ۲. تفسیر علی بن ابراهیم قمی، ج ۲، ص ۴۴۷
- ۳. تفسیر کنز الدقائق، ج ۱۴، ص ۴۶۰
- ۴. تفسیر الصافی، ملا محسن فیض کاشانی، ج ۵، ص ۳۸۲
- ۵. تفسیر المیزان، ج ۲۰، ص ۵۲۱
- ۶. تفسیر مجمع‌البیان، ج ۱۰، ص ۷۰۲